Drenthe gooit boeren voor de bus

Agractie Nederland slaat alarm na bestudering van het Programma Toekomstgericht Landelijk Gebied Drenthe (TLGD). Volgens de organisatie dreigt de provincie Drenthe met dit plan boeren onevenredig zwaar te treffen. Bovendien vreest Agractie dat het TLGD de blauwdruk wordt voor de landelijke stikstofplannen waarmee minister Jaimi van Essen op 26 juni naar buiten komt. Is Drenthe hiermee de proeftuin van nieuw landelijk beleid?

Bedrijfsspecifieke normen zetten druk verder op sector

Minister Van Essen heeft aangekondigd op 26 juni te komen met een bedrijfsspecifieke norm voor de melkveehouderij. Drenthe loopt daar nu al op vooruit met een emissieplafond per fosfaatrecht van 0,227 kg NH3/kg fosfaatrecht in 2035. Deze norm is gebaseerd op een generieke emissiereductiedoelstelling van 30 procent.

Voor bedrijven binnen één kilometer van een Natura 2000-gebied geldt een strengere norm van 0,130 kg NH3/kg fosfaatrecht, gebaseerd op een reductiedoel van 60 procent. De norm heeft betrekking op stal- en opslagemissies. Over de aanpak van veldemissies blijft het programma vooralsnog vaag.

De provincie spreekt over doelsturing als middel om de doelen te behalen, maar concrete invulling ontbreekt grotendeels. Niet-grondgebonden bedrijven worden verplicht om Best Beschikbare Technieken (BBT) toe te passen. Welke technieken dat precies zijn en binnen welk tijdspad deze ingevoerd moeten worden, blijft echter onduidelijk.

Met deze aanpak verwacht de provincie dicht bij de Kritische Depositiewaarde (KDW) voor stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden te komen. Tegelijkertijd sluit Drenthe extra maatwerkmaatregelen in specifieke gebieden niet uit.

Zienswijzen uit de sector genegeerd

Volgens Agractie blijkt uit het TLGD dat de provincie nauwelijks rekening heeft gehouden met de zienswijzen vanuit de agrarische sector. Het programma blijft
vasthouden aan het beeld dat de natuur achteruitgaat door stikstofdepositie, verdroging en waterkwaliteit.

Daarbij baseert de provincie zich volgens Agractie nog steeds op ondeugdelijke NDA’s en discutabele OPS/Aerius-modelberekeningen. Uit die NDA’s blijkt volgens de organisatie nergens overtuigend dat er sinds het referentiejaar – meestal 2004 – daadwerkelijk sprake is van verslechtering door stikstofdepositie.

Vergunningverlening blijft muurvast zitten

De provincie erkent zelf dat het programma nog onvoldoende is uitgewerkt om de vergunningverlening weer op gang te brengen. Daarvoor moeten per Natura 2000-gebied beheerplannen worden opgesteld met juridisch geborgde maatregelen die aantonen hoe de doelen gehaald worden.

Zolang die onderbouwing ontbreekt, blijft iedere vergunningaanvraag volgens Agractie vastlopen op het additionaliteitsprobleem.

Boeren én voedselzekerheid betalen de prijs

Volgens Agractie worden boeren het kind van de rekening door de eenzijdige afweging tussen natuur- en waterbelangen enerzijds en agrarische belangen anderzijds. Ook de gevolgen voor de voedselzekerheid blijven volgens de organisatie onderbelicht.

De landbouwsector moet inleveren: door verlies van landbouwgrond én door verdere extensivering. Los van de vraag of boeren hiervoor voldoende gecompenseerd worden, leidt dit beleid volgens Agractie onvermijdelijk tot minder voedselproductie. En dat terwijl de bevolking groeit en geopolitieke spanningen wereldwijd toenemen.

Agractie roept op tot koerswijziging

Agractie benadrukt niet tegen emissiereductiebeleid op zichzelf te zijn, mits dit gebaseerd is op harde feiten in plaats van op een modellenwerkelijkheid. Daarnaast vraagt de organisatie om een evenwichtige belangenafweging waarin ook voedselzekerheid nadrukkelijk wordt meegenomen.

Daarom pleit Agractie al jaren voor nieuwe, betere NDA’s op basis van daadwerkelijke monitoring én voor de invoering van significantiestroken langs stikstofgevoelige habitats om vergunningverlening weer mogelijk te maken.

Volgens Agractie laat Duitsland zien dat een dergelijke aanpak wel degelijk mogelijk is. De vraag is waarom Nederland die weg niet volgt om uit de stikstofcrisis te komen.

Het bericht Drenthe gooit boeren voor de bus! Reactie Agractie op Programma Toekomstgericht Landelijk Gebied Drenthe verscheen eerst op Agractie.

Reactie Agractie Nederland op het Programma ter ondersteuning wijziging van de Omgevingswet (maatwerkaanpak PAS-projecten)

Brevet van onvermogen 

Agractie ziet het voorgestelde legalisatieprogramma voor PAS-melders (maatwerk PAS-projecten) als een brevet van onvermogen om PAS melders te legaliseren. Daar waar de oorspronkelijke doelstelling was om bedrijven te legaliseren op basis van de situatie zoals die ontstaan was ten tijde van de PAS, gaat het nu blijkbaar om het in een legale situatie brengen van bedrijven. Dat is anders dan beloofd en daarom voor Agractie onacceptabel. 

Hetzelfde geldt voor andere agrarische bedrijven die buiten hun schuld niet beschikken over een adequate natuurvergunning, zoals interimmers, bedrijven die getroffen zijn door de uitspraak van de Raad van State 2024 over intern salderen, enz. Al eerder heeft de RABO-bank aangegeven dat het heel wel mogelijk is dat ongeveer 50 % van de agrarische bedrijven geen adequate vergunning heeft. Waar blijft het perspectief voor deze bedrijven, zo vraagt Agractie zich af.

Wat wordt gepresenteerd als mogelijke oplossingen, is in de praktijk een traject met heel veel mitsen en maren. Het in een legale situatie brengen is en blijft afhankelijk van additionaliteit, gebiedssituaties en besluiten die nog genomen moeten worden, en het programma borduurt voort op dezelfde invalshoeken die de afgelopen jaren al ondeugdelijk zijn gebleken. 

Onze inschatting is dat met dit programma het overgrote deel van de bedrijven die niet beschikken over een adequate natuurvergunning, niet gelegaliseerd zullen worden voor de situatie die eerder legaal was. In de regel gaat het hier juist om bedrijven die verder willen, vaak met jonge ondernemers. Dat deze ondernemers zouden moeten afschalen of zelfs stoppen, is onacceptabel. Het gaat om bedrijven die te goeder trouw hebben gehandeld en door falend overheidsbeleid in deze situatie zijn beland. 

Volgens Agractie is er maar één manier om uit deze impasse te komen en dat is door het inkaderen van het begrip significante effecten uit de habitatrichtlijn. Concreet betekent dat: 

• Voer significantiestroken van 250 meter rond stikstofgevoelige habitats in Natura 2000-gebieden in. Binnen deze stroken is vergunningplicht logisch en verdedigbaar, daarbuiten niet. Dit is een juridisch uitvoerbare manier om vergunningverlening buiten die significantiestroken weer los te trekken en daarmee ook PAS-melders en anderen weer perspectief te bieden. 
• Voer vooruitlopend daarop zo snel mogelijk een rekenkundige ondergrens van 1 mol in, zodat een groot deel van de PAS-melders op korte termijn al gelegaliseerd kan worden.

NB Door de aankondiging van de rekenkundige ondergrens kunnen handhavingsverzoeken nu al vooruitgeschoven worden, zoals minister Wiersma vorig jaar al aan de Tweede Kamer schreef. 

Zolang deze keuzes niet worden gemaakt blijven PAS melders en anderen in hun illegale situatie zitten. Dat is voor Agractie onacceptabel. Boeren mogen niet nog jaren gegijzeld worden door fouten van de overheid. Het is tijd om echte keuzes te maken die zorgen voor het lostrekken van de vergunningen en daarmee ook voor legalisatie van bedrijven die door falend overheidsbeleid in een illegale situatie zijn beland. 

Erik Luiten – Voorzitter Agractie Nederland

Het bericht Nieuw PAS-programma is onvoldoende! boeren verdienen echte oplossingen. verscheen eerst op Agractie.

Position Paper ten behoeve van de Technische Briefing d.d. 13 mei 2026 over het Rapport Ros e.a. 

Inleiding

Op 13 mei aanstaande vindt in de Tweede Kamer een Technische Briefing plaats met de schrijvers van het rapport Ros e.a. en de door dezelfde schrijvers opgestelde vervolganalyse.

In dit Position Paper van Agractie Nederland, de Dutch DairymenBoard (DDB), de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV), de Nederlandse Vakbond Pluimveehouders (NVP) en de Verenigingvan Kalverhouders (VVK), wordt uiteengezet waar de voetangels en klemmen zitten die door Kamerleden als handvatten gebruikt zouden kunnen worden in de Technische Briefing.

Uitgangspunten

Het Rapport Ros en de Vervolganalyse gaan uit van het bestaande narratief dat het slecht gaat met de natuur en dat stikstof daarbij één, zo niet de belangrijkste, drukfactor is. Dat bestaande narratief is met name gebaseerd op de in 2023 opgestelde Natuur Doel Analyses en de opvattingen daarover van de Ecologische Autoriteit.

Agractie heeft op basis van de bestudering van een 25-tal NDA’svastgesteld dat in al die NDA’s niet terug te vinden is dat er sprake is geweest van verslechtering t.o.v. het referentiejaar (in de meeste gevallen 2004), ook al omdat die situatie in het referentiejaar vaak niet bekend is. Daarnaast heeft Agractie vastgesteld dat in alle bestudeerde NDA’s sprake is van cirkelredeneringen over stikstof, zijnde: de berekende depositie ligt (ver) boven de KDW en dus gaat het slecht met de natuur. 

Met andere woorden: in het rapport Ros wordt weliswaar een theoretische beschouwing gewijd aan de staat van de natuur, maar de vraag is of die recht doet aan de werkelijkheid. 

Op 11 mei 2026 is in het provinciehuis in Arnhem eendocumentaire van onderzoeksjournalist Robert Ellenkamp in première gegaan. De titel van die documentaire luidt “Natuur houdt zich niet aan natuurbeleid”. In deze documentaire vertellen diverse terreinbeheerders positieve verhalen over de staat van de natuur en de biodiversiteit. De conclusie van al deze terreinbeheerders was: het gaat niet slecht met de natuur. Opvallend was dat geen van deze terreinbeheerders sprak over stikstof.

De schrijvers van dit Position Paper vinden het daarom op zijn minst voorbarig om op deze basis een ingrijpend emissiereductiebeleid te formuleren dat gigantische consequenties heeft voor (een deel van) de veehouderij in Nederland.

Berekening Emissieruimte

Ros e.a. stellen voor de berekening van de emissieruimtes voor zowel de zones van 500 meter rondom stikstofgevoelige gebieden,als met name voor de beschermingsgebieden daaromheen, te baseren op het OPS-systeem. Dat systeem mag dan volgens “Den Haag” het beste zijn wat we hebben, maar er bestaat veel discussie over met name de berekening van droge depositie op natuurgebieden. Uit het feit dat het RIVM regelmatig bijstellingen uitvoert blijkt al dat het gaat om een discutabel systeem. Dit valt ook af te leiden uit NH3 concentratiemetingen. Die blijken bijvoorbeeld in de Gelderse Vallei hoog te zijn, maar opvallend genoeg op de Veluwe zelf erg laag.

Kaartje van Van der Wal komt terug

De door Ros e.a. aangereikte systematiek kan er zo maar toe leiden dat het beruchte kaartje van Van der Wal (concept NPLG) in een andere vorm weer terugkomt. Uitgangspunt van de aanpak van Ros e.a. is dat de berekende depositie van NH3 (op basis van OPS en Aerius) in alle Natura 2000 gebieden in de buurt van de KDW komt. Daartoe wordt Nederland ingedeeld in drie soorten gebieden. 

a. Zones van 500 meter langs stikstofgevoelige Natura 2000 gebieden waarbij in het rapport Ros een reductiepercentage van 80% wordt genoemd;  

b. Rond gebieden waar sprake is van een overschrijding van de KDW komen beschermingszones. Om in de buurt van de KDW(‘s) te komen wordt de emissieruimte berekend met OPS en Aerius; dit betekent dat de reductiepercentages per gebied kunnen verschillen, zoals overigens ook bij het kaartje van Van der Wal het geval was.

NB Alleen in gebieden waar “de KDW in zicht is”, kan volstaan worden met een 500 meter zone.

c. Generieke reductie in de rest van het land, waarbij als percentage 25-30% wordt genoemd.

Zie voor de uitwerking verderop in dit stuk de paragraaf over het Plan Veluwe.

Doelsturing

Om tot de in de ogen van de schrijvers noodzakelijke borging te komen, moeten er in alle gebieden bedrijfsspecifieke plafonds worden vastgesteld die afdwingbaar moeten worden bereikt. Daarmee is volgens de schrijvers de additionaliteit onderbouwd. Voor alle gebieden is doelsturing de route om te komen tot realisatie van de bedrijfsdoelstellingen (plafonds), zij het dat de schrijvers ruimte laten voor uitruil enz. Schrijvers gaan ervan uit dat het met deze aanpak mogelijk is om PAS melders en anderen te legaliseren en ook om ontwikkelingen mogelijk te maken. Uiteraard onder de voorwaarde dat men onder het bedrijfsspecifieke plafond zit/blijft/komt. 

Schrijvers van dit Position Paper begrijpen deze redenering maar dat wil niet zeggen dat zij achter de door Ros e.a. bepleite aanpak staan.

Welke veehouders betalen de prijs?

Waar schrijvers van dit Position Paper bezwaar tegen maken is de hoge prijs die veehouders in de zones en in de beschermingsgebieden moeten betalen in de vorm van zeer strenge emissiereductie eisen, waarbij aan krimp niet te ontkomen valt. In het rapport van Ros e.a. wordt aangegeven dat het voorgestelde beleid kan leiden tot een krimp van de veestapel van gemiddeld 20%. Ervan uitgaande dat “de rest van het land” niet hoeft te krimpen kan de krimp in de zones en de beschermingsgebieden dus zo maar 40-50% zijn.

En nogmaals, op basis van – in de ogen van de schrijvers van dit Position Paper – dubieuze uitgangspunten.

Uitvoering

Ros e.a. gaan ervan uit dat het vaststellen van de emissieruimte per gebied en de daaruit voortvloeiende bedrijfsspecifieke plafonds in een tijdsbestek van één jaar kan plaatsvinden. Afgaande op de procedure die Ros e.a. daarbij voorstellen (gebiedsprocessen, beheerplannen enz.) betwijfelen schrijvers van dit Position Paper of dit kan, nog afgezien van de formele kant daarvan (omgevingsverordening, aanpassing landelijke regelgeving). 

Maar, alleen al het noemen van bedrijfsspecifieke plafonds, ook al zijn die nog niet formeel vastgelegd, kan en zal impact hebben door de vooruitlopende werking daarvan. Denk daarbij aan de financiering van bedrijfsovernames.

Ros e.a. zijn in de ogen van de schrijvers van dit Position Paper wel realistisch wat betreft de tijdspanne die nodig is voor de formele invoering van doelsturing (10-15 jaar). Zowel het rapport als de Vervolganalyse schetsen uitvoerig wat er allemaal nog moet gebeuren om te komen tot.

Waar Agractie ronduit van schrikt is de governance van het hele bouwwerk. Uit de stukken wordt duidelijk dat er een enorme hoeveelheid werkgelegenheid is gemoeid met het in de benen zetten en houden van het systeem. 

Omvang beschermingsgebieden en plan Veluwe

Voor wie denkt dat het wel meevalt (de rest van Nederland) raden de schrijvers van dit Position Paper aan om kennis te nemen van de contouren van het Plan Veluwe. Dat plan kan gezien worden als een uitwerking van het Plan Ros. In het kader van dat plan is uitgerekend (met OPS en Aerius) dat, om in de buurt van de KDW’s op de Veluwe te komen, er een emissiereductie van ruim 4 kton (van ruim 7 kton in 2019 naar 3 kton in 2035) dient plaats te vinden. Om daar te komen is een forse emissiereductie nodig op het hele grondgebied van alle 21 gemeenten in en rond de Veluwe nodig. Dus het hele gebied tussen IJssel, Randmeren, Rijn en Heuvelrug. 

Zoals gezegd pleiten Ros e.a. voor dezelfde aanpak in alle gebieden met een aanzienlijke overschrijding van de KDW. Alleen in gebieden waar “de KDW in zicht is”, kan volstaan worden met een 500 meter zone.

Dit in acht nemende is het maar de vraag hoe groot (of klein) de “rest van Nederland” is/wordt. De vraag stellen is het antwoord geven.

Tenslotte

De schrijvers van dit Position Paper zijn zeer bevreesd dat veehouders met deze aanpak tegen elkaar uitgespeeld gaan worden. Niet alleen tussen gebieden, maar ook tussen sectoren en binnen gebieden.

Om diverse redenen (zie o.a. de paragraaf over de uitgangspunten) kunnen de schrijvers van dit Position Paper zich niet vinden in de door Ros e.a. bepleite aanpak die gebaseerd is op een enorme emissiereductieopgave, op het vastleggen van bedrijfsspecifieke plafonds en op doelsturing.

De schrijvers van dit Position Paper zijn in beginsel niet tegen elke vorm van emissiereductiebeleid, maar dat moet dan wel een beleid zijn dat gebaseerd is op feiten en niet op frames, ficties en modellen. En ook een beleid waarbij belangen tegen elkaar worden afgewogen. Bijvoorbeeld het belang van voedselzekerheid.

Een voorbeeld daarvan is het significantiestrokenvoorstel van Agractie (dat is wezenlijk van anders dan de door Ros e.a. genoemde 500 meter zones) en stimulerende vormen van doelsturing (belonen in plaats van straffen).

Agractie Nederland​​​ – Erik Luiten
Dutch Dairymen Board​​​ – Sita van Keimpema
Nederlandse Melkveehouders vakbond –​ Harmen Endendijk
Nederlandse Vakbond Pluimveehouders -​ Ewout Klok
Vereniging van Kalverhouders​​ – Hans Luijerink

Het bericht Rapport Ros funest voor groot deel veehouderij verscheen eerst op Agractie.

Inhoudelijk is Agractie fel tegen dit wetsvoorstel. Het leidt tot extra regeldruk, gedwongen extensivering en dreigt uit te monden in koude sanering van melkveebedrijven, zonder dat het bijdraagt aan de realisatie van Europese doelstellingen op het gebied van natuur en waterkwaliteit.

(Kenmerk Europese Commissie: 2026/0068/NL)

European Commission

Grow-dir2015-1535-central@ec.europa.com 

Putten, 11-05-2026 

Betreft: Legislative proposal by members Holman and Grinwisamending the Fertilisers Act (Meststoffenwet), Environment and Planning Act (Omgevingswet) and Economic Offences Act (Wet op de economische delicten – WED) in connection with theintroduction of land-based dairy farming, the designation of socialagricultural areas and responsible fertiliser disposal. 

Geachte heer, mevrouw, 

Agractie Nederland is een vereniging met als doel het behartigen van de belangen van haar leden en donateurs, zijnde boeren en tuinders in Nederland. Een belangrijk deel van deze leden en donateurs is melkveehouder.

Agractie is onaangenaam verrast door de door het ministerie van LVVN aangevraagde notificatie van het onderstaande voorstel die op 12 februari 2026 bij de Europese Commissie is ingediend. 

https://technical-regulation-information-system.ec.europa.eu/en/notification/27688

Over dit wetsvoorstel loopt in Nederland nog een procedure; het is nog allerminst zeker of dit voorstel in het parlement zal worden aangenomen, en zo ja, in welke vorm. Het is ons bovendien bekend dat één van de indieners van het wetsvoorstel voornemens is dit voorstel ingrijpend te wijzigen na ontvangst van het advies van de Raad van State.

In de ogen van Agractie is het dan ook zeer voorbarig om dit voorstel reeds ter notificatie aan te bieden in Brussel.

Inhoudelijke reactie 

Afgezien van onze hierboven beschreven bezwaren tegen de procedure, is Agractie fel tegen het wetsvoorstel van de Kamerleden Holman en Grinwis over grondgebondenheid in de melkveehouderij. Het voorstel is onnodig, schadelijk en draagt niet bij aan het oplossen van de knelpunten waarmee de sector én Nederland momenteel worden geconfronteerd.

Stapeling van regelgeving

De melkveehouderij wordt al jaren geconfronteerd met toenemende stapeling van complexe regelgeving. Dit wetsvoorstel voegt opnieuw een extra laag toe, terwijl er reeds bestaande regelgeving is op het gebied van grondgebondenheid, namelijk de AMvB grondgebonden groei melkveehouderij. Nieuwe wetgeving zonder aantoonbare noodzaak belemmert het ondernemerschap.

Geen bijdrage aan Europese verplichtingen

Het voorstel levert geen aantoonbare bijdrage aan het voldoen aan Europese verplichtingen. Agractie ziet dan ook niet in waarom Nederlandse melkveehouders opnieuw worden geconfronteerd met aanvullende regelgeving, terwijl het effect op Europese doelstellingen ontbreekt.

Gedwongen herindeling van Nederland

Het wetsvoorstel deelt Nederland op in twee regio’s, namelijk een regio met de hoofdfunctie landbouw (Agrarische Hoofdstructuur AHS) en een regio voor zogenoemde maatschappelijke landbouw (ML). In de ML regio’s lijkt het doel te zijn om de melkveehouderij sterk te extensiveren. Hoewel in het wetsvoorstel niet is uitgewerkt hoe omvangrijk deze regio’s zullen zijn, zal een dergelijke indeling voor een aanzienlijk deel van de melkveehouders ingrijpende gevolgen hebben en leiden tot forse financiële schade.

Agractie is wel voorstander van vrijwillige extensivering in smalle (significantie) stroken rondom stikstofgevoelige habitats in Natura 2000-gebieden, op voorwaarde dat dit bijdraagt aan het vlot trekken van de vergunningverlening buiten deze stroken. Het onderhavige wetsvoorstel gaat echter uit van gedwongen extensivering, die in de praktijk vaak neerkomt op krimp van de veestapel, zonder enige vorm van schadeloosstelling. Dat is voor Agractie onacceptabel.

Dreigende koude sanering

Invoering van dit wetsvoorstel zal leiden tot een koude sanering van melkveebedrijven en daarmee tot een krimp van de veestapel. Dit is onverantwoord, met name in het licht van de voedselzekerheid.

Daarnaast is de gemiddelde leeftijd van agrariërs hoog en staat bedrijfsopvolging onder druk. Jongere ondernemers die willen boeren hebben juist perspectief en continuïteit nodig. Dit voorstel jaagt jonge ondernemers weg in plaats van hen te ondersteunen.

Risico’s voor mestafzet en voedselproductie

De afzet van dierlijke mest naar akkerbouwgebieden wordt door de afstandsregels en de regionale opdeling van het land nog verder bemoeilijkt. In de huidige geopolitieke situatie is dat onverantwoord en een bedreiging voor de voedselzekerheid. Kunstmest is schaars en duur, het zou voor zowel akkerbouwers als melkveehouders juist eenvoudiger gemaakt moeten worden om dierlijke mest in te zetten. Juist in deze geopolitieke context is het van groot belang dat de overheid de voedselproductie in Nederland maximaal ondersteunt, zowel met het oog op nationale en Europese voedselzekerheid als op het behoud van economische draagkracht om essentiële producten te kunnen blijven importeren.

Agractie heeft daarnaast inhoudelijke kanttekeningen bij meerdere onderdelen van het wetsvoorstel. Deze zijn uitgebreid toegelicht in de zienswijze die is ingediend in het kader van de Nederlandse internetconsultatie, welke als bijlage bij deze reactie is gevoegd.

Agractie staat altijd open voor overleg. Wij gaan graag in gesprek om onze standpunten nader toe te lichten.

Met vriendelijke groet,

Agractie Nederland

Erik Luiten
Voorzitter

Het bericht Agractie dient kritische zienswijze in op initiatiefwet Holman–Grinwis verscheen eerst op Agractie.

Lees hier de volledige brief aan de Europese Commissie.

Geachte voorzitter Von der Leyen,
Geachte commissaris Hansen,
Geachte commissaris Roswall,

Namens de Nederlandse en Poolse landbouworganisaties, en in vervolg op de brief van Agractie Nederland d.d. 8 april 2026, willen wij onze waardering uitspreken voor de voortdurende inzet van de Europese Commissie ter waarborging van voedselzekerheid, duurzaamheid en een veerkrachtige landbouwsector binnen de Europese Unie.

Tegelijkertijd willen wij uw aandacht vestigen op recente ontwikkelingen op de internationale kunstmestmarkt. Aanhoudende geopolitieke spanningen, waaronder verstoringen van handelsroutes via de Straat van Hormuz, hebben de beschikbaarheid van grondstoffen voor minerale meststoffen aanzienlijk beperkt. Dit heeft geleid tot een snelle prijsstijging, met merkbare gevolgen voor Europese boeren.

Hoewel de sector alles in het werk stelt om zich aan te passen, vormen deze omstandigheden een uitdaging die gevolgen kan hebben voor de gewasopbrengsten en daarmee voor voedselprijzen en de stabiliteit van de voedselvoorziening. In deze context willen wij constructief bijdragen aan het verkennen van oplossingen die zowel de continuïteit van de landbouw als de milieudoelstellingen ondersteunen.

Wij verzoeken de Commissie daarom respectvol te overwegen om tijdelijk meer flexibiliteit toe te staan bij het gebruik van onbewerkte dierlijke mest, als aanvulling op of gedeeltelijke vervanging van minerale meststoffen.

Dit verzoek wordt ondersteund door wetenschappelijke inzichten en praktijkervaring:
Onderzoek uitgevoerd door Wageningen University & Research (WUR) wijst uit dat stikstof uit dierlijke mest geleidelijker vrijkomt en onder bepaalde omstandigheden kan leiden tot minder uitspoeling dan bij minerale meststoffen.

Monitoringgegevens uit derogatiemeetnetten laten zien dat, bij verantwoorde toepassing, de waterkwaliteit in graslandgebieden behouden kan blijven.

Wij erkennen ten volle het belang van zorgvuldige afwegingen met betrekking tot milieubescherming en waterkwaliteit, en wij onderschrijven nadrukkelijk een evenwichtige en wetenschappelijk onderbouwde aanpak. Tijdelijke flexibiliteit kan lidstaten in deze uitzonderlijke omstandigheden de mogelijkheid bieden om maatwerkoplossingen toe te passen.

Wij verzoeken de Europese Commissie dan ook met spoed:

Te onderzoeken of lidstaten tijdelijke flexibiliteit kunnen krijgen in het gebruik van dierlijke mest, binnen duidelijke randvoorwaarden en monitoringskaders;

Bestaande monitoringgegevens en wetenschappelijk bewijs, waaronder bevindingen van Wageningen University & Research, te betrekken bij haar beleidsafwegingen.

Wij zijn ervan overtuigd dat een pragmatische en coöperatieve aanpak kan bijdragen aan het versterken van de veerkracht van de landbouwsector, terwijl deze in lijn blijft met de duurzaamheidsdoelstellingen van de Europese Unie.

Wij danken u bij voorbaat voor uw overweging en blijven graag beschikbaar voor nadere toelichting.

Hoogachtend,

Erik Luiten, voorzitter Agractie Nederland
Sieta van Keimpema, voorzitter Dutch Dairymen Board (DDB)
Mark van den Oever, voorzitter Farmers Defence Force (FDF)
Harmen Endendijk, voorzitter Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV)
Ewout Klok, voorzitter Nederlandse Vakbond Pluimveehouders (NVP)
Jan Cees Vogelaar, voorzitter Stikstofclaim
Szczepan Wójcik, voorzitter Instytutu Gospodarki Rolnej
Krzysztof Olejnik, voorzitter Oddolny Ogólnopolski Protest Rolników
Sławomir Izdebski, voorzitter Ogólnopolskie Porozumienie Związku Zawodowych Rolników i Organizacji Rolniczych
Jarosław Malczewski, voorzitter Polska Grupa Mleczarska

Cc:

De heer Jaimi van Essen, minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur
De heer Vincent Karremans, minister van Infrastructuur en Waterstaat

Het bericht Agractie roept Brussel op tot actie tegen kunstmestcrisis verscheen eerst op Agractie.

t.a.v. de Staatssecretaris, dhr. Silvio Erkens  

Postbus 20401 

2500 EK Den Haag 

-per e-mail verzonden- 

CC: Minister, Jaimi van Essen

Datum: 21 april 2026 

Betreft: Strategisch Overleg Landbouw & Voedsel  

Geachte heer Erkens,

Onder leiding van de heer Elbert Dijkgraaf zijn ondertekenaars van deze brief in het afgelopen jaar intensief betrokken geweest bij het Strategisch Overleg Landbouw & Voedsel. Door ondertekenaars is veel tijd gestoken in deelname aan het bestuurlijk overleg (3x), het ambtelijk overleg (3x) en niet in minst in het voorbereiden en schrijven van notities voor werkgroepen die op deelthema’s stukken hebben aangeleverd voor het bestuurlijk Strategisch Overleg.

Het onderwerp voedselzekerheid heeft bij al die discussies centraal gestaan. Op 4 maart 2026 heeft o.l.v. Elbert Dijkgraaf de derde bijeenkomst plaatsgevonden. Zowel Elbert Dijkgraaf, als het ministerie moesten aan het eind van de bespreking het antwoord schuldig blijven over de vraag, hoe nu verder. 

Naar nu blijkt is de bijeenkomst op 4 maart kennelijk de laatste geweest. En dat is voor ondertekenaars van deze brief zeer onbevredigend. Niet alleen omdat de betreffende organisaties blijkbaar voor niets grote inspanningen hebben verricht in het kader van het Strategisch Overleg, maar vooral omdat het onderwerp Voedselzekerheid, in samenhang met ruimtelijke ordening, van tafel lijkt te zijn. De minister heeft in zijn brief van 27 maart 2026 weliswaar een nieuw maatschappelijk overleg in het leven geroepen, wederom o.l.v. Elbert Dijkgraaf, maar het doel van dit overleg lijkt anders zijn dan het doel van het Strategisch Overleg, namelijk “te komen tot afspraken over de uitgangspunten voor een duurzame, toekomstbestendige landbouw en een sterke natuur in Nederland”. Nog afgezien van het feit dat ondertekenaars van deze brief niet uitgenodigd zijn voor deelname aan dit overleg, ook het onderwerp voedselzekerheid staat niet in de bewuste brief. Wij vinden dit onbegrijpelijk.

Ondertekenaars van deze brief zijn van mening dat hiermee voorbijgegaan wordt aan het (economische) belang van de voedselproductie in Nederland. Dit belang wordt volstrekt onderschat, zoals o.a. blijkt uit het rapport van oud ASML CEO Wennink waarin gezegd wordt dat de melkveehouderij slechts 0,4 % bijdraagt aan het BBP en de land- en tuinbouw als geheel slechts 1,9 %. Deze cijfers doen geen recht aan de werkelijkheid. Daar waar het gaat om de primaire sector kloppen deze cijfers weliswaar, maar als de gehele agro-sector (inclusie toelevering, verwerking en dienstverlening) in ogenschouw wordt genomen dan is die bijdrage maar liefst 7 %. Gerelateerd aan de bijdrage van de maaksectoren aan het BBP is de bijdrage van de agro-sector aan het BBP zelfs bijna 30 %. 

Daarmee is de agro-sector een belangrijke kurk waar de Nederlandse economie op drijft. Die kurk wordt in het licht van de huidige geopolitieke situatie alleen maar belangrijker.

Mede door die geopolitieke situatie is ook de Europese Commissie steeds meer het belang van voedselzekerheid en voedselproductie gaan inzien. Met name Commissaris Hansen heeft zich hier meerdere malen over uit gelaten. En, hoewel ondertekenaars van deze brief inzien dat voedselzekerheid (ook) in een Europees perspectief kan en moet worden bezien, kan het naar onze mening niet zo zijn dat Nederland haar verantwoordelijkheid in dezen afschuift naar ander EU-landen.

Een aspect dat naar onze mening ook onderbelicht blijft is de verwachte groei van de bevolking naar meer dan 20 miljoen mensen in 2050. Om het plat te slaan: die mensen moeten allemaal eten.

Vanuit die optiek is het voor ondertekenaars van deze brief een gemiste kans dat er geen vervolg komt op de constructieve bijeenkomsten en aanbevelingen van het Strategisch Overleg. Temeer omdat die aanbevelingen gebruikt zouden kunnen worden als start voor het opstellen van een kader voor het afwegen van de belangen van (ruimte voor) voedselproductie enerzijds en de belangen van natuur, water, bodem en klimaat anderzijds. Een afwegingskader dat op dit moment node gemist wordt.

Kortom, ondertekenaars hebben het gevoel begonnen te zijn aan een avontuur waaraan een abrupt einde lijkt te zijn gekomen. Dat is voor ons zeer teleurstellend. 

Recent heeft u in het begrotingsdebat wel gesproken over het opstellen van een strategische voedselagenda. Ook is er in de Nota Ruimte sprake van een afwegingskader voor het omzetten van agrarische grond naar andere bestemmingen. Dit zijn onderwerpen die precies aansluiten bij onze inzet voor het strategisch overleg met minister Wiersma. Mogen we hieruit afleiden dat het proces dat gestart is onder leiding van Elbert Dijkgraaf op de een of andere manier toch voortgezet gaat worden?

Gezien het feit dat u verantwoordelijk bent voor het onderwerp voedselzekerheid verzoeken wij u met ons in overleg te gaan over de vraag hoe dit onderwerp in het beleid van LVVN de plek krijgt die het naar onze mening verdient.  En ook over onze betrokkenheid daarbij.

Met vriendelijke groeten, 

Agractie Nederland
Erik Luiten

Nederlandse Akkerbouw Vakbond
Adrie Vermeulen

Nederlandse Melkveehouders Vakbond
Harmen Endendijk

Nederlandse Vakbond Pluimveehouders
Ewout Klok

Vereniging van Kalverhouders
Hans Luijerink

Het bericht Brief aan staatssecretaris Voedselzekerheid verscheen eerst op Agractie.

Hetzelfde geldt voor andere agrarische bedrijven die buiten hun schuld niet beschikken over een adequate natuurvergunning, zoals interimmers, bedrijven die getroffen zijn door de uitspraak van de Raad van State 2024, enz. Al eerder heeft de RABO-bank gemeld dat het wel eens om circa 50 % van de agrarische bedrijven zou kunnen gaan.

Wat wordt gepresenteerd als mogelijke oplossingen, blijkt in de praktijk een traject met heel veel mitsen en maren. Het in een legale situatie brengen is en blijft afhankelijk van additionaliteit, gebiedssituaties en besluiten die nog genomen moeten worden, en het programma borduurt voort op dezelfde invalshoeken die de afgelopen jaren al ondeugdelijk zijn gebleken.

Onze inschatting is dat met dit programma het overgrote deel van de bedrijven die niet beschikken over een adequate natuurvergunning, niet gelegaliseerd zullen worden voor de situatie die eerder legaal was. In de regel gaat het hier juist om bedrijven die verder willen, vaak met jonge ondernemers. Dat deze ondernemers zouden moeten afschalen of zelfs stoppen, is onacceptabel. Het gaat om bedrijven die te goeder trouw hebben gehandeld en door falend overheidsbeleid in deze situatie zijn beland.

Volgens Agractie is er maar één manier om uit deze impasse te komen en dat is door het inkaderen van het begrip significante effecten uit de habitatrichtlijn. Concreet betekent dat:

• Voer significantiestroken rond stikstofgevoelige habitats in Natura 2000gebieden in. Binnen deze stroken is vergunningplicht logisch en verdedigbaar, daarbuiten niet. Dit is een juridisch uitvoerbare manier om vergunningverlening weer los te trekken en PASmelders en anderen weer perspectief te bieden.

• Voer vooruitlopend daarop zo snel mogelijk een rekenkundige ondergrens van 1 mol in, zodat een groot deel van de PASmelders op korte termijn al gelegaliseerd kan worden;

NB Door de aankondiging van de rekenkundige ondergrens kunnen handhavingsverzoeken nu al vooruitgeschoven worden, zoals minister Wiersma vorig jaar al aan de Tweede Kamer schreef.

Zolang deze keuzes niet worden gemaakt blijven PAS melders en anderen in hun illegale situatie zitten. Dat is voor Agractie onacceptabel. Boeren mogen niet nog jaren gegijzeld worden door fouten (of is het onwil?) van de overheid. Het is tijd om echte keuzes te maken die zorgen voor het lostrekken van de vergunningen en daarmee ook voor legalisatie van bedrijven die door falend overheidsbeleid in een illegale situatie zijn beland.

Erik Luiten

Voorzitter Agractie Nederland

Het bericht Legalisatieprogramma is brevet van onvermogen verscheen eerst op Agractie.

De verzoeken die afgelopen winter werden gedaan, gingen om emissiegegevens en gebruik van percelen. Die hadden niks van doen met overheidsdocumenten. Het laat zich dan ook raden wat er achter deze verzoeken zit. Helaas is dat stuk dan weer niet openbaar.

De vorige minister van Landbouw, mevrouw Wiersma, heeft haar best gedaan om de gegevens te beschermen. Toen de Raad van State een definitieve uitspraak deed dat ze er niet onderuit kwam, heeft ze iedere belanghebbende aangeschreven om te waarschuwen dat zijn of haar gegevens op straat kwamen te liggen; met daarbij de mogelijkheid om een bezwaarschrift in te dienen.

Wat schetst deze week onze verbazing: wij kregen een bericht van minister Van Essen (LVVN). Het indienen van de bezwaarschriften was zo’n groot succes dat er te veel ambtenaren druk mee waren om alles te kunnen behandelen. Daarom is er vanaf heden voor gekozen om niet meer alle belanghebbenden individueel aan te schrijven, maar het verzoek openbaar te maken via de Staatscourant. Hierbij wordt hij gesteund door de Raad van State, die aangeeft dat dit “zorgvuldig” is. En tevens door de Autoriteit Persoonsgegevens, die heeft aangegeven dat emissiegegevens rechtmatig openbaar gemaakt kunnen worden, ook als dit persoonsgegevens zijn.

De afgelopen jaren hebben wij al veelvuldig aangegeven dat het bij deze verzoeken om privégegevens gaat. En dat hier dus zorgvuldig mee omgegaan moet worden. Blijkbaar ben je als boer vogelvrij en mag alle informatie zomaar op straat gegooid worden, zonder een fatsoenlijke mogelijkheid (een persoonlijke brief van de minister met waarschuwing) om bezwaar te maken. Want wie leest er tegenwoordig nog de Staatscourant.

Er staat ons ook nog wat te wachten als alle wilde plannen rondom doelsturing doorgaan.

Reken maar dat het tot een spervuur van WOOverzoeken gaat leiden om nog meer gegevens openbaar te krijgen, met alle gevolgen van dien.

Wij zullen ons uiterste best doen om u op de hoogte te houden, wanneer er weer WOOverzoeken gedaan worden naar de sector, en deze gepubliceerd gaan worden in de Staatscourant.

Zou de minister ook zijn rittenregistratie zo op straat gooien zodat wij weten wat de CO₂uitstoot hiervan is, en ook zonder zwarte balkjes, zodat daar zijn privéadres uit te traceren valt?

Bart Belser, Bestuurslid Agractie

Het bericht WOO-verzoeken ontsporen: emissiegegevens als publiek bezit? verscheen eerst op Agractie.

De Sem heeft als doel om de emissies van ammoniak en broeikasgassen te verminderen. Daarnaast zal de mestproductie afnemen, waardoor ook de druk op de mestmarkt naar verwachting zal afnemen. De regeling is specifiek voor melkveehouders die willen blijven melken, maar in de problemen zijn gekomen. Hiermee kunnen zij onder gunstige financiële voorwaarden toch investeren in hun bedrijf. 

Toepassing van de Sem
De regeling is vrijwillig en tijdelijk van aard. Deze regeling biedt melkveehouders die klem zitten een concreet handelingsperspectief. Tegelijkertijd draagt de regeling bij aan het verlichten van de druk op de mestmarkt als geheel. We zijn blij dat de Europese Commissie nu goedkeuring heeft gegeven en kijken uit naar de openstelling.

De primaire melkveeorganisaties zien de regeling ook als een onderdeel van een breder pakket. Zo hebben de primairemelkveeorganisaties gepleit voor structurele vormen van derogatie, voor de invoering van een protocol voor gasvormige verliezen en is er een Convenant Verlagen ruw eiwit in rantsoenen melkveebedrijven (Voerspoor) gesloten. Ten slotte is inzet op RENURE eveneens een belangrijk spoor dat bijdraagt aan verlichting van de mestmarkt.

Voorwaarden
Melkveehouders die deelnemen aan de regeling extensiveren hun bedrijf gedurende een periode van drie jaar door minimaal 10% en maximaal 20% van hun melkvee af te bouwen. Daarvoor ontvangen zij een compensatie voor gemiste inkomsten en een vergoeding voor de fosfaatrechten die definitief worden doorgehaald. Na drie jaar is reguliere bedrijfsontwikkeling weer mogelijk en kunnen deelnemende melkveehouders ervoor kiezen hun veestapel weer te laten groeien, bijvoorbeeld naar het oorspronkelijke aantal melkkoeien. 

Tegelijkertijd met de publicatie van de regeling in de Staatscourant publiceert de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) uitleg over de precieze voorwaarden en werking van de regeling op haar subsidiepagina, inclusief een rekentool. Ook komen er online vragenuurtjes om melkveehouders die interesse hebben goed in staat te stellen te onderzoeken of de regeling voor hen financieel aantrekkelijk is. Daarnaast informeert de RVO accountants over de regeling.

Hoogte subsidie

De subsidie wordt in jaarlijkse voorschotten uitbetaald gedurende de driejarige looptijd van de regeling en bestaat uit twee componenten. Ten eerste compensatie inkomensverlies van €1.606,- per melkkoe per jaar. Ten tweede een vergoeding van €110,- per fosfaatrecht voor 100% van de rechten. Dit in tegenstelling tot een marktpartij waarbij de verkopende partij 70% van de rechten kan verkopen. De totale vergoeding bij een gemiddelde melkproductie is dan € 9.757,- per melkkoe. Wij adviseren melkveehouders om dit met de accountant te bespreken en daarbij aandacht te hebben voor de fiscale kant. 

Private ondersteuning
Naast de publieke regeling leveren ook banken een bijdrage. Afhankelijk van hun beleid bieden zij passende financierings- en investeringsmogelijkheden aan deelnemende melkveebedrijven. Daarbij wordt maatwerk toegepast, binnen de geldende bancaire kaders en mededingingsregels. Dit stelt melkveehouders in staat om hun bedrijf verder te ontwikkelen en gericht te investeren in een toekomstbestendige bedrijfsvoering.

De regeling is tot stand gekomen op initiatief van zeven primaire melkveeorganisaties. Agractie, DDB, NMV, LTO Melkveehouderij, NAJK, De Natuurweide en Netwerk GRONDig. De organisaties hebben zich de afgelopen periode gezamenlijk ingezet om te komen tot een praktische en haalbare oplossing voor melkveehouders die vastlopen door de druk op de mestmarkt.

Q&A’s bij de Stimuleringsregeling extensivering melkveehouderij (Sem)

Het bericht Europese Commissie keurt Subsidieregeling extensivering melkveehouderij (Sem) goed verscheen eerst op Agractie.

Recent lekte een 80 % versie uit van het Natuurplan dat LVVN aan het schrijven is in samenwerking met medeoverheden. Het schrijven van een Natuurplan is een verplichting die voortvloeit uit de Europese Natuur Herstel Verordening (NHV). Op 1 september moet een concept Natuurplan bij de Europese Commissie zijn ingediend; het definitieve Natuurplan moet een jaar later klaar zijn.

Ondanks het feit dat Nederland (minister Van der Wal) tegen de NHV heeft gestemd, is de Verordening met een zeer krappe meerderheid aangenomen en dus moet Nederland voldoen aan de verplichtingen uit de NHV. 

Daar waar de vorige bewindslieden nog spraken over een zo sober mogelijke invulling van de NHV, lijkt bij het huidige kabinet – op basis van lezing van de 80 % versie – weinig over van die benadering. 

Natuurclaims

In de 80 % versie wordt gesproken over 450.000 tot 850.000 hectare extra landbouwgrond die per 2050 nodig zou zijn om de doelen te realiseren. Daarbij wordt verwezen naar het niet meer bestaande NPLG en de recente verkenning van het PBL. 

In het PBL-rapport van oktober 2025 wordt gezegd dat het areaal natuurgebied met 20 tot 30 % moet toenemen om de doelen voor natuur, waterkwaliteit en klimaat binnen bereik te krijgen. Het PBL schetst in haar rapport twee scenario’s: een intensief-technologische en een natuur inclusief scenario. 

In het intensief technologische scenario moet naast de al geplande 50.000 hectare nog 150.000 hectare landbouwgrond een natuurfunctie krijgen. In het natuur inclusieve scenario is dat 100.000 hectare. 

Daarnaast zal in het intensief technologische scenario bovenop de al geplande 100.000 hectare extensivering nog eens 100.000 hectare extra landbouwgrond geëxtensiveerd moeten worden. In het natuur inclusieve scenario is dat maar liefst 650.000 hectare.

Samengevat luiden de claims als volgt:

                                                         

In het licht van het feit dat Nederland momenteel circa 1.800.000 hectare landbouwgrond omvat, is in deze scenario’s sprake van het uitfaseren van gangbare land- en tuinbouw in een belangrijk deel van Nederland.

Dat het deze kant opgaat blijkt ook uit de Natuur Doel Analyses uit 2023 en het oordeel van de Ecologische Autoriteit daarover. Gesproken wordt over de noodzaak om ecologische verbindingszones aan te leggen tussen Natura 2000 gebieden om doelen te realiseren.

Het blijkt ook uit de op 12 januari door de voormalige Staatssecretaris vastgestelde Nieuwe Natuurdoelen. Deze Nieuwe Natuurdoelen zijn begin februari 2026 geruisloos op de website van Natura 2000 geplaatst. Vrijwel geen enkel medium heeft hier aandacht aan besteed. Hetzelfde geldt voor de politiek. In het document is een concrete invulling gegeven aan de verbeterdoelstellingen uit de aanwijzingsbesluiten m.b.t. de Natura 2000 gebieden. Op zichzelf een terechte exercitie, want in de aanwijzingsbesluiten waren die verbeterdoelen tot nu toe alleen met een + (plusteken) aangegeven; zowel voor oppervlakte als voor kwaliteit. Die verbeterdoelen zijn hiermee concreet gemaakt. Echter, als je de extra oppervlakte doelen bij elkaar optelt dan kom je al gauw op duizenden hectares landbouwgrond uit. En dat allemaal onder mom van doelen realiseren. 

Doelen realiseren

De angel in deze kwestie zit in de woorden “doelen realiseren”. Feit is dat het vaststellen van de doelen, de invulling hiervan, én de beoordeling of de doelen zijn (of kunnen worden) behaald, volledig en eenzijdig vanuit ecologisch-wetenschappelijk perspectief worden bepaald. Volgens zowel de ecologen van de LVVN als de rechterlijke macht (inclusief de Raad van State) hoort dit ook op deze manier te gebeuren.

De habitatrichtlijn kent weliswaar waar artikel 2 lid 3 waarin gesproken wordt over een sociaaleconomische toets, maar dit betreft enkel de maatregelen om doelen te halen; dus niet de doelen zelf. Om deze reden zijn enkele jaren geleden bij het veegbesluit, waarbij “vergeten doelen” zijn toegevoegd aan de aanwijzingsbesluiten, alle bezwaren door de RvS van tafel geveegd. 

Probleem is dat de Brusselse regelgeving (habitatrichtlijn, vogelrichtlijn en natuur herstel verordening) niet of nauwelijks mogelijkheden kennen om sociaaleconomische en macro-economische belangen mee te wegen bij het vaststellen van doelen. Deze “weeffout” in de regelgeving loopt niet alleen de land- en tuinbouw, maar de hele Nederlandse economie voor de voeten, vanwege de consequenties van de doelen (opofferen vruchtbare grond en externe werking).

De grote vraag is welke positie de Nederlandse overheid hierin wil innemen. Legt ze zich neer bij de situatie onder het mom van “het is nu eenmaal zo” en accepteert ze de enorme consequenties daarvan voor onze (materiële) welvaart, of gaat de Nederlandse overheid bij Brussel aan de bel trekken om deze weeffout te herstellen. En wat gaat EU Commissaris Hansen, die het belang van voedselproductie van groot belang vindt, hieraan doen?

Naschrift

Via de media krijgen steeds meer Nederlanders het idee dat de land- en tuinbouw maar een tamelijk geringe bijdrage levert aan onze welvaart. Onze “vrienden” van VNO-NCW en ook het ministerie van EZ doen graag aan deze framing mee. Denk ook aan het rapport van oud ASML CEO Wennink, waarin de melkveehouderij geringschattend wordt neergezet als een sector die slechts 0,4% bijdraagt aan het BBP.  

Niets is minder waar. De bijdrage van de primaire sector land- en tuinbouw aan het BBP is weliswaar slechts 1,4% maar de bijdrage van de agribusiness in totaal is bijna 7%. En zonder primaire sector is er geen agribusiness. Nog pregnanter wordt het als de bijdrage van de agrosector wordt afgezet tegen de totale bijdrage van de maaksector in Nederland. Die is namelijk bijna 30%. Voorwaar een kurk waar de Nederlandse economie op drijft. Om over de giga bijdrage van de agrosector aan de betalingsbalans (export) nog maar niet te spreken.

Het bericht Ongebreidelde natuurclaims op landbouwgrond verscheen eerst op Agractie.